کمپلکس جبال بارز، توده باتولیتی عدسی شکل بزرگی است که بر اثر عملکرد رویداد ماگمایی الیگوسن- میوسن در سنگ های ولکانیکی ائوسن نفوذ کرده است. ترکیب سنگ شناسی این توده را دیوریت، تونالیت و گرانیت تشکیل می دهد. بر اثر عملکرد دو فاز ماگمایی تاخیری توده های نفوذی کوچکی به درون کمپلکس جبال بارز نفوذ کرده اند که از آن جمله می توان توده های تاخیری میجان، کرور، دره حمزه و هیشین را نام برد که از تنوع ترکیب سنگ شناسی زیادی برخوردارند. سنگ های توده های تاخیری مورد مطالعه از نظر سرشت ماگمایی در قلمرو سری ساب آلکالن- کالکوآلکالن قرار می گیرند. انطباق زیادی بین ویژگی های کانی شناسی و ژئوشیمیایی این سنگ ها با گرانیت های تیپ I وجود دارد. بررسی نمودارهای مانیار و پیکولی (1989) و پیرس و همکاران (1984) به منظور تعیین محیط تکتونیکی این سنگ ها نشانگر یک محیط تکتنوماگمایی حاشیه فعال قاره ای برای این سنگ ها می باشد و به نظر می رسد که این سنگ ها از فرورانش پوسته اقیانوسی نئوتتیس به زیر پوسته قاره ای ایران مرکزی حاصل شده اند.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

منطقه مورد مطالعه محدوده ای به وسعت 510 کیلومترمربع است که در فاصله طول های شرقی ″ 56 ′ 30 °58 تا″ 2 ′ 51 °58 و عرض های شمالی ″42 ′15 °28 و ″00 ′30 °28 در جنوب شرق بم واقع شده است. سنگ های این منطقه که از لحاظ چینه شناسی متعلق به ترشیری هستند، شامل نهشته های ائوسن و سنگ های پلوتونیک و ساب ولکانیک میوسن می باشند نهشته های ائوسن خود انواع سنگ های آذر آواری از قبیل توف های حد واسط، اسیدی و ایگنیمبریت و سنگ های آتشفشانی شامل آندزیت – بازالت، آندزیت، داسیت – آندزیت و داسیت را در برمی گیرند سنگ های میوسن شامل دیوریت و انواع گرانیتوئیدها از قبیل تونالیت، گرانودیوریت، گرانودیوریت پورفیری، گرانیت، گرانیت پورفیری، لوکوگرانیت و گرانوفیر هستند. مجموع مطالعات صحرایی، ژنوشیمیایی و تکتونوماگمایی نشان می دهد که ماگماتیسم در منطقه مورد نظر به دو دوره زمانی جداگانه اختصاص دارد. در دوره ائوسن که این پدیده به صورت ولکانیسم ظهور می نماید، ماگمای اولیه ای با ترکیب بازیک وجود داشته که تفریق کانی هایی مانند پیروکسن و پلاژیوکلاز در این ماگما سبب تحول شده و در نتیجه سری سنگ های کالکوالکالن در آندزیت – بازالت تاداسیت را به وجود آورده که همراه با سنگ های ولکانوکلاستیک فوران یافته اند. در دوره میوسن ماگمای دیوریتی وجود داشته است که در یک مرحله با نفوذ در بخش های بالای پوسته، داخل سنگ های ولکانیک ائوسن نفوذ کرده که گسترش کم سنگ های دیوریتی در منطقه از شواهد صحرایی این فرایند است. سپس تشکیل کانی هایی نظیر پیروکسن، تیتانومانیتیت و پلاژیوکلاز سبب تحول در ماگمای دیوریتی شده که در نتیجه آن با نفوذ ماگما به بخش های فوقانی گرانیتوئیدهای متنوعی بسته به ترتیب ماگما و عمق نفوذ تشکیل شده اند. این گرانیتوئید ها از تیپ I و متعلق به گروه گرانیت های قوس آتشفشانی (VAG) هستند که مقایسه نمودار عنکبوتی آنها تشابه بسیار نزدیکشان را با گرانیتوئید لیما در پرو نشان می دهد.

میجان در شمال خاور شهرستان جیرفت و در جنوب استان کرمان واقع شده است. این منطقه بخشی از باتولیت جبال بارز است. ترکیب سنگ شناسی نفوذی ها در محدوده میجان در کمپلکس جبال بارز متنوع بوده و شامل آلکالی گرانیت، آلکالی سینیت، گرانودیوریت و کوارتزسینیت است. سرشت ماگمایی این سنگ ها ساب آلکالن و کالکوآلکالن بوده و به سری های پتاسیک، کالکوآلکالن و پتاسیم بالا تعلق دارند. بررسی نمودارهای ژئوشیمیایی نشانگر آن است که این سنگ ها در محیط تکتونوماگمایی حاشیه فعال قاره ای تشکیل شده اند. اغلب سنگ های نفوذی میجان، کمان قاره ای از نوع گرانیت های قبل از برخورد و هم زمان با برخورد به شمار می آیند. نمودارهای عنکبوتی سنگ های منطقه نشان می دهد که شاخصه کمان های ماگمایی را دارا بوده و چنین سنگ هایی در اثر فرورانش پوسته اقیانوسی، آبزدایی آن و ذوب گوه گوشته ای به وجود آمده اند. توده های نفوذی محدوده میجان، سه فاز ماگمایی پی در پی را پشت سر گذاشته که بیشترین گستردگی در محدوده میجان مربوط به سنگ های فاز نهایی و کمترین برونزد متعلق به سنگ های اولین فاز ماگمایی است.

منطقه مورد مطالعه در جنوبشرقی بم و کمان ماگمایی ارومیه دختر قرار دارد. براساس سنگنگاری و ژیوشیمیایی ترکیب سنگ ها تونالیت، گرانودیوریت، گرانیت و آلکالی گرانیت و دارای ماهیت کالک آلکالن تا پتاسیم بالا و متاآلومین تا پرآلومین ضعیف هستند. رفتار عناصر Ce، Zr، Ba و Y در برابر SiO2 گرانیت های نوع I دما بالا را نشان میدهد، باتوجه به نمودارهای زمینساختی در محدوده گرانیتهای جزایر کمانی قرار میگیرند. غنی شدگی LILE و LREE و تهیشدگی HFSE در نمونه ها از ویژگیهای حاشیه فعال قارهای میباشد. مقادیر Nb/La وNb/U و نسبت Sm/Yb نشانگر آلایش ماگما با پوسته است. بر اساس نتایج ایزوتوپی و نمودار La در برابر La/Sm، پوسته زیرین جوان بهمراه پوسته قدیمی قاره ای در تکوین ماگمای منشابارزاست. باتوجه به مجموعه درشت یلورها، الگوی REE ناهنجاری Eu و همچنین مقایسه نسبت La/Yb، نمونه های مورد بررسی از یک ماگمای به نسبت خشک تفریق یافتهاند. نسبت های Sm/Yb و La/Yb نبود گارنت در منشا را مشخص می کند. ذوب بخشی درجه کم تا متوسط یک منبع مافیک آمفیبولیتی که توسط مواد پوسته و سیالهای حاصل از صفحه فرورونده و مذاب حاصل از رسوبات فرورانش آلایش یافته است، منشایی برای تشکیل توده گرانیتوییدی مورد مطالعه می باشد.

گرانیتوئید جبال بارز به سن الیگوسن در جنوب شرقی شهرستان بم، و جنوب شرقی کمربند ماگمایی ارومیه-دختر واقع است. براساس بررسی های سنگ شناسی، این توده شامل تونالیت، گرانودیوریت، گرانیت و گرانیت قلیایی است که کانی های اصلی کوارتز، پلاژیوکلاز، آمفیبول، بیوتیت و فلدسپارقلیایی تشکیل دهنده ی آن هاست. آلبیت پلاژیوکلازها از 38/38 تا 26/67 درصد و ترکیب آن ها از الیگوکلاز تا آندزین است. آمفیبول ها کلسیمی هستند و ترکیب آن ها از مگنزیوهورنبلند تا چرماکیت تغییر می کند که مشخصه ی I بودن توده است. مقدار Na2O و ماهیت آهکی-قلیایی آمفیبول ها نشان از نظام زمین ساخت فرورانشی و مقادیر Al2O3، TiO2 و Mg# آمفیبول ها نشان از آمیزش منابع پوسته ای و گوشته ای در تشکیل ماگمای مولد دارند. بررسی زمین فشارسنجی، میانگین فشار تبلور هورنبلند را 2 کیلوبار و دماسنجی برپایه مقدار آلومینیوم آمفیبول و زوج کانی هورنبلند-پلاژیوکلاز، میانگین دمای تبلور را 800 درجه سانتی گراد برآورد می کند. سنجش گریزندگی اکسیژن این توده، اکسیده بودن ماگمای مولد را نشان می دهد.

جای نام هایی که برای نامیدن گسترۀ وسیعی از نیمۀ غربی ایران به کار می رفتند، از سقوط ساسانی تا برآمدن صفویان، در عرصۀ اجتماعی و سیاسی اداری تغییرات فراوانی یافتند و در نوشته هایی که در این مقطع تألیف شدند، به گونه های مختلفی به کار رفتند. در تاریخ نگاری اسلامی این جای نام ها نیز به تناوب استفاده می شدند و مورخان از آن ها برای پرداختن به گسترۀ جغرافیایی مدنظرشان بهره می بردند. پرسش اصلی جستار پیش رو این است که جای نام های جبال، قهستان و عراق عجم چگونه در نوشته های گوناگون مورخان ظاهر شدند و کاربرد آن ها چگونه بود. رویکرد پژوهشی این نوشتار مبتنی بر توصیف عمیق و گسترده است. یافته های پژوهش حاکی از آن است که در اندیشۀ مورخان اسلامی، جبال (تقریباً) در سدۀ سوم به عنوان جای نام رایج گسترۀ وسیعی از نیمۀ غربی ایران به کار می رفت. به تدریج و بدون آن که تعریف و تحدید مشخصی داشته باشد در انواع نوشته های تاریخی رواج یافت و جایگزین جای نام های باستانی منطقه از قبیل ماه و پهله شد، اما در سدۀ بعد به سبب تحولات سیاسی منطقه و مهم شدن برخی شهرها نظیر ری و اصفهان، شهرمحوری بر نگرش بسیاری از مورخان غالب شد و اجازه نداد جبال به عنوان یک جای نام رایج، اشاعه پیدا کند. همچنین جای نام قهستان که ترجمۀ فارسی جبال بود، در این مقطع در نوشته های فارسی رواج یافت و بر آشفتگی ها افزود. در سدۀ ششم جای نام عراق عجم به تدریج در نوشته های مورخان جای باز کرد؛ اما به سبب رونق یافتن تاریخ نگاری عمومی در سده های هشتم و نهم هجری که با تکیه بر منابع سدۀ سوم تا ششم هجری فراهم آمدند، جای نام های جبال و قهستان درحالی که در عرصۀ اجتماعی و سیاسی-اداری تقریباً فراموش شده بودند، نیز در نوشته های مورخان فارسی نویس به حیات خود ادامه دادند، البته مورخان مصر و شام تا حد زیادی از این آشفتگی بر کنار بودند.

عراق عجم از جمله حوزه های جغرافیایی و تاریخی است که روزگارانی به عنوان یکی از ایالت های مرکزی، مهم و تاثیرگذار در تاریخ ایران به شمار می رفت و همواره مورد توجه حاکمان از جهت شناسایی حدود و مرزهای قلمرو فرمانروایی و نیز جغرافیانگاران از حیث تعیین جغرافیایی حدود مراکز علمی و برشمردن شهرهای پراهمیت، قرار داشت. از سوی دیگر حاکمان این منطقه توانستند با تسلط بر شهرها، نقاط راهبردی و شبکه راه های ارتباطی، ضمن حفظ امنیت مرزهای عراق عجم، زمینه رشد اقتصادی و به ویژه اقتصاد بازرگانی آن را فراهم آورند و موجب رونق و اهمیت بیش از پیش این محدوده جغرافیایی شوند. در پژوهش پیش رو، با روش زمینه شناسی تاریخی، با بهره گیری از رهیافت های جغرافیای تاریخی به معناکاوی و محدوده بندی عراق عجم، بر اساس منابع جغرافیایی و تاریخی در دوره های مختلف پرداخته می شود. در این پژوهش، ابتدا به واژه شناسی و مفهوم آن در متون ادبی و تاریخی پرداخته و به بررسی محدوده ایالت جبال و تغییر آن به عراق عجم در منابع جغرافیایی و به تغییر مرزهای آن در طول تاریخ و جدا شدن کردستان از آن، می شود.

آتشکده های کُلم 1 و 2 در کوهستان های داخلی و دست نیافتنی کُورکیو ساخته شده اند. این دو بنا امروزه در بخش دوستان شهرستان بدره ایلام واقع اند که در گذشته خود جزیی از استان و ولایت مهرگان گدگ (مهرجان قذق) در ولایت جبال بوده است. این دو بنا به فاصله حدود 150 متر از هم ساخته شده اند و از نظر نقشه با هم متفاوت هستند که نشان دهنده این است که در دو دوره زمانی جدا از هم ایجاد شده اند. اولی را به دوره شاپور دوم و جانشیناش و دومی را می توان به دوره خسرو یکم و یا جانشینش خسرو دوم نسبت داد و شاید دلیلی بر کارکردهای مختلف آنها باشد. هرچند که در ساخت آنها از مصالح در دسترس که شامل لاشه سنگ و گچ نیمکوب که در این منطقه فراوان است بهره برده اند. از طرفی دیگر عوامل متعددی در ساخت و مکان یابی آنها مؤثر بوده، مهم ترین آنها را می توان شرایط مناسب طبیعی و دسترس ناپذیری آنها و نزدیکی به تیسفون دانست.